Czym jest PSA? Diagnostyka chorób prostaty

Badanie PSA przy problemach z gruczołem krokowym pozwala zdiagnozować przyczynę dolegliwości. Może to być zapalenie gruczołu krokowego, łagodny rozrost prostaty albo – w najgorszym przypadku – rak tego gruczołu. Badanie PSA powinno być profilaktycznie wykonywane u wszystkich mężczyzn powyżej 50. roku życia. Jeśli natomiast w rodzinie pacjenta wystąpił rak prostaty, PSA należy wykonywać rokrocznie już od 40. roku życia. Do badania PSA potrzebna jest jedynie próbka krwi.

Prostata – objawy

Problemy z gruczołem krokowym, czyli prostatą, ma coraz więcej mężczyzn po 50. roku życia. Najczęstszymi objawami schorzeń w obrębie prostaty są dolegliwości ze strony układu moczowego, takie jak:

• osłabienie i przerywanie strumienia moczu;
• wydłużenie czasu mikcji, czyli oddawania moczu;
• wykapywanie moczu z cewki moczowej;
• uczucie zalegania moczu;
• nietrzymanie moczu w pęcherzu wskutek jego przepełnienia;
• częstomocz;
• częste oddawanie moczu w nocy;
• mała objętość mikcji;
• gwałtowne parcie na mocz i jego popuszczanie.

Badanie PSA – prostata

PSA to swoisty antygen sterczowy (z ang. Prostate Specific Antigen), białko specyficzne dla nasienia (ejakulatu). PSA jest wytwarzany przez komórki nabłonka kanalików gruczołu krokowego. Uwalnia się z prawidłowych komórek gruczołowych stercza. U zdrowych mężczyzn PSA przedostaje się do krwiobiegu jedynie w śladowych ilościach. Przy występowaniu raka prostaty poziom PSA w surowicy krwi znacznie się podnosi. PSA ma szerokie zastosowanie w praktyce klinicznej jako marker nowotworu prostaty.

PSA to jednak antygen swoisty dla tkanek prostaty, a nie dla raka prostaty. Okazuje się bowiem, że zwiększenie stężenia PSA we krwi występuje u około 20% mężczyzn niemających raka, zaś u o około 30% chorych na ten nowotwór poziom PSA we krwi nie jest podwyższony.  

Badanie PSA – normy

Prawidłowy poziom stężenia PSA w surowicy krwi wynosi 0,0-4,0ng/ml. Wyniki badania PSA przekraczające wartość 10,0ng/ml powinny budzić u pacjenta i lekarza obawę istnienia nowotworu prostaty. Takie wyniki PSA są wskazaniem do dalszej diagnostyki raka prostaty. Wykonuje się wówczas biopsję stercza.

Jakie czynniki wpływają na stężenie PSA we krwi?

W prawidłowych warunkach poziom PSA w surowicy krwi zależny jest od:

• męskich hormonów płciowych (androgenów) – produkcja i wydzielanie PSA znajduje się pod ich kontrolą;
• wieku – stężenie PSA rośnie wraz z wiekiem i u mężczyzn zdrowych wzrasta o 0,04ng/ml w ciągu roku;
• objętości stercza – na każdy centymetr sześcienny tkanki prostaty notuje się wzrost poziomu PSA o 4%;
• rasy – Afroamerykanie mają wyższe stężenie PSA niż mężczyźni rasy białej;
• ejakulacji – powoduje ona podwyższenie poziomu PSA we krwi, co może być przyczyną błędnych wyników badania. Zaleca się wykonywanie badania PSA przynajmniej po dwóch dobach wstrzemięźliwości seksualnej.

W warunkach patologicznych wzrost stężenia PSA spowodowany jest uszkodzeniem komórek prostaty, co sprzyja ułatwionemu przenikaniu antygenu do krwi. W przypadku podwyższonego poziomu PSA we krwi można przypuszczać toczący się w sterczu proces chorobowy. Najczęstsze choroby prostaty, powodujące wzrost stężenia PSA w surowicy, to:

• rak prostaty;
• przerost prostaty;
• zapalenie gruczołu krokowego.

W jakich jeszcze sytuacjach możemy obserwować wzrost stężenia PSA?

Przejściowy wzrost PSA we krwi może być spowodowany mechanicznym podrażnieniem prostaty. Dochodzi do niego np. w wyniku obecności cewnika wprowadzonego do pęcherza lub też w wyniku manipulacji i procedur medycznych, takich jak:

• cystoskopia (wziernikowanie pęcherza);
• ultrasonografia przezodbytnicza;
• biopsja z gruczołu krokowego;
• przezcewkowe zabiegi na prostacie (elektroresekcja gruczolaka stercza) i pęcherzu (elektroresekcja guza pęcherza);
• masaż gruczołu krokowego, przy czym badanie stercza przez odbytnicę (badanie per rectum) nie powoduje znaczącego wzrostu PSA.

Kiedy dochodzi do spadku poziomu PSA?

Najczęściej zdarza się to w wyniku leczenia raka prostaty, a więc:

• po chirurgicznym wycięciu prostaty z guzem nowotworowym;
• po radioterapii raka prostaty;
• w trakcie hormonoterapii nowotworu prostaty.

Do obniżenia się poziomu PSA dochodzi też w trakcie leczenia gruczolaka stercza lekami zmieniającymi środowisko hormonalne stercza, a mianowicie pochodnymi finasterydu.

Co jeszcze warto wiedzieć o teście PSA?

Jak wspomniano, prawidłowa wartość poziomu PSA waha się od 0,0 do 4,0ng/ml. Jednakże wykazano, że poziom PSA we krwi zdrowych mężczyzn wynosi:

• 0,0 - 4,0ng/ml – u 100% zdrowych mężczyzn poniżej 40. roku życia i u 97% zdrowych mężczyzn powyżej 40. roku życia;
• 4,0 - 10,0ng/ml – u 3% zdrowych mężczyzn powyżej 40. roku życia.

Najtrudniej jest interpretować wzrost poziomu PSA w przedziale od 4,0 do 10,0ng/ml. W granicach tych mniejsza jest czułość i swoistość testu PSA. Wielu lekarzy nazywa ten zakres „szarą strefą” badania.

PSA to skuteczne badanie. Stosowane jest zwłaszcza w celu wykrycia bądź wykluczenia nowotworu prostaty we wczesnej jego fazie. PSA daje większe szanse na wyleczenie choroby w przypadku jej wystąpienia. 


Bibliografia

Babayan R.K., Oates R.D., Siroky M.B. Podręcznik urologii, diagnostyka i leczenie,     Czelej, Lublin 2006, ISBN 83-89309-74-2
Borkowski A. Urologia - podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3758-6
Kabata J., Kalinowski L., Szczepańska-Konkel M., Angielski S. Badania laboratoryjne w codziennej praktyce - wartości referencyjne i interprertacje, Makmedia, Gdańsk 2005 , ISBN 83-88322-18-4
Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Urban & Partner, Wrocław 2009, ISBN 978-83-7609-137-2