Diagnostyka chorób nadnerczy

Hormony nadnerczy są odpowiedzialne za wiele procesów fizjologicznych - regulację gospodarki wodno-elektrolitowej, ciśnienia krwi, metabolizmu, poziom cukru czy pracy układu odpornościowego. Na skuteczną diagnostykę chorób nadnerczy składa się rzetelnie zebrany wywiad z pacjentem, badanie lekarskie oraz badania dodatkowe - laboratoryjne i obrazowe. Niestety, patologie nadnerczy są stosunkowo często nierozpoznawane, a to ze względu na nieswoistość objawów i małą dostępność niektórych specjalistycznych badań.

Rola nadnerczy

Nadnercza są parzystym narządem, zlokalizowanym na górnym biegunie nerek. Ze względu na budowę i pełnione funkcje wydzielamy w nich dwie części: korę i rdzeń. Mimo bliskiego położenia są to dwa niezależne narządy, o różnym pochodzeniu rozwojowym i innej funkcji. Upraszczając, można stwierdzić, że kora nadnerczy odpowiada za syntezę i wydzielanie hormonów sterydowych (takich jak np. kortyzol - hormon stresu, aldosteron - odpowiedzialny za prawidłową gospodarkę wodno-elektrolitową, oraz w mniejszym stopniu hormonów płciowych), natomiast rdzeń nadnerczy odpowiada za syntezę tzw. amin katechlowych: adrenaliny i noradrenaliny.

Do najczęstszych chorób nadnerczy należą różnego rodzaju guzki - gruczolaki czynne hormonalnie, łagodny przerost oraz rzadko nowotwory złośliwe. Ponadto kora nadnerczy może zostać uszkodzona w wyniku procesów autoimmunologicznych, zapalnych lub nowotworowych (przerzuty).

Choroby nadnerczy - objawy

Hormony nadnerczy są odpowiedzialne za wiele procesów fizjologicznych, w tym biorą udział w regulacji gospodarki wodno-elektrolitowej, wpływają na ciśnienie krwi, metabolizm, poziom cukru czy pracę układu odpornościowego. Rodzaj zgłaszanych objawów zależy od rodzaju hormonów wydzielanych przez guz (lub ich braku w przypadku uszkodzenia narządu).

Szczegółowe omówienie symptomatyki chorób nadnerczy przekracza ramy poniższego artykułu, natomiast warto zaznaczyć, że do częstych objawów chorób tego narządu należy wzrost ciśnienia tętniczego (zwłaszcza, jeśli słabo reaguje na klasyczne leczenie), wzrost poziomu cukru we krwi, zaburzenia wodno-elektrolitowe (częste oddawanie moczu, utrata potasu) i zaburzenia pracy serca. Objawy zaburzenia funkcjonowania układu hormonalnego skłaniają lekarza do zlecenia badań - pomiaru poziomu hormonów we krwi i moczu oraz wykonania badań obrazowych.

Badania hormonalne

Najczęściej wykonywanym badaniem jest oznaczenie miana kortyzolu w surowicy krwi i w dobowej zbiórce moczu. Do cech charakterystycznych tego wydzielanego przez korę nadnerczy hormonu należą znaczne różnice w stężeniu mierzonym we krwi, pobranej o różnych porach doby. Co ciekawe, najwyższe miano utrzymuje się około godz. 6 rano, a najmniejsze o północy. W schorzeniach, w których dochodzi do wzmożonej syntezy tej substancji obserwuje się nie tylko podwyższenie jej stężenia, ale także zniesienie dobowego rytmu wydzielania.

Inne hormony kory nadnerczy - aldosteron oraz hormony płciowe (głównie DHEA - dehydroepiandrosteron i testosteron) także mogą być oznaczone zarówno we krwi, jak i w moczu. Warto przy tym zauważyć, że zaburzenie wydzielania tego pierwszego idzie w parze także z odchyleniami w gospodarce jonowej. Jest to związane z funkcją aldosteronu, który działa w nerkach, powodując oszczędzanie wydzielania sodu z jednoczesnym usuwaniem potasu. Powoduje to wzrost poziomu sodu, ciśnienia tętniczego i objętości krwi krążącej oraz utratę potasu.

Rezultatami obniżonego poziomu tego elektrolitu mogą być zaburzenia pracy serca, osłabienie siły mięśniowej i zaparcia. Wskazaniem do badania na poziom hormonów męskich, produkowanych w nadnerczu może być pojawienie się cech męskiego owłosienia u kobiet - hirsutyzm i zaburzenia miesiączkowania lub cechy przedwczesnego dojrzewania płciowego. W przypadku biochemicznej diagnostyki guzów hormonalnie czynnych rdzenia nadnerczy - guza chromochłonnego, oznacza się poziom metabolitów adreanliny - kwasu wanilinomigdałowego lub metoksykatecholamin w dobowej zbiórce moczu oraz w surowicy krwi.

Choroby nadnerczy - badania obrazowe

W celu dokładnego uwidocznienia guza, określenia jego rozmiarów i lokalizacji stosuje się diagnostykę radiologiczną: badania ultrasonograficzne (USG) jamy brzusznej, tomografię komputerową, badania scyntygraficzne i tomografię rezonansu magnetycznego. USG należy do prostego i taniego badania wykonywanego rutynowo podczas diagnostyki np. nadciśnienia tętniczego. Niestety, wskutek głębokiego położenia nadnerczy udaje się je uwidocznić tylko u osób szczupłych i dzieci. W pozostałych przypadkach konieczne jest wykonanie tomografii komputerowej (TK).

Nadnercza uwidaczniają się dobrze na tle otaczającej je tkanki tłuszczowej, dzięki czemu badanie TK umożliwia sprecyzowanie, czy w narządzie ma miejsce proces rozrostowy, jakie są rozmiary guza, czy jest on symetryczny (co przemawia raczej za łagodnym przerostem) i czy nacieka otaczające tkanki. Ponadto można uwidocznić wszelkie uszkodzenia nadnerczy w przebiegu innych chorób (np. krwotok do nadnerczy) lub obecność przerzutów nowotworowych. Wskutek rozwoju technik obrazowych często ma miejsce przypadkowe wykrycie guza podczas diagnostyki z powodu innych dolegliwości, zwłaszcza u osób starszych. Guz taki nazywa się czasem "incydentaloma" i w zdecydowanej większości przypadków jest to łagodny, nieczynny hormonalnie gruczolak lub przerost. Czasem zmiana taka wymaga dalszej diagnostyki, a sporadycznie, przy dużych rozmiarach guza (powyżej 6 cm), budzi podejrzenie nowotworu złośliwego.


Bibliografia

Czech A., Tatoń J. Diagnostyka internistyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, ISBN 83-200-3156-7
Strojek K. Diabetologia, Termedia, Poznań 2008, ISBN 978-83-89825-08-7
Bernas M., Czech A., Tatoń J. Diabetologia kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3370-0
Zgliczyński S. (red.), Choroby tarczycy, Urban & Partner, Wrocław 2001, ISBN 83-85842-38-1