Kiła

Jest to ogólnoustrojowa choroba zakaźna, która nieleczona charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem z towarzyszącymi licznymi zmianami skórnymi. Choroba ta znana jest ludzkości od czasów renesansu. Posiada bogate nazewnictwo: syfilis, choroba francuska (w Rosji „choroba polska”, we Francji „choroba angielska”), przydomek dworski, choroba sekretna, choroba hiszpańska, syf, weneria, katar kanalicowy, ospa miłosna, niemoc kurewników i cudzołożników i wiele innych.

Obecnie wiele osób sądzi, że kiła już nie istnieje lub zdarza się sporadycznie. Jednak w ostatnich latach ilość zakażeń na kiłę wciąż wzrasta i należy pamiętać, że przygodny stosunek to nie tylko ryzyko zakażenia HIV czy rzeżączką, lecz także kiłą.

Czynnik zakaźny

Czynnikiem zakaźnym wywołującym kiłę jest krętek blady (Treponema pallidum). Krętki poza organizmem ludzkim szybko giną. Są wrażliwe na wysuszenie, wysoką temperaturę oraz różne środki antyseptyczne, np. mydło.

Droga zakażenia

Kiła najczęściej szerzy się drogą kontaktów płciowych. Możliwa jest także droga zakażenia od matki na płód (zakażenie wertykalne – kobieta, która dowiedziała się, że jest w ciąży, powinna niezwłocznie wykonać test na obecność kiły) oraz droga zakażenia przez krew (dlatego każdy dawca musi wyrazić zgodę, na badanie krwi w kierunku zakażenia kiłą).
W przypadku zakażenia drogą płciową krętki najczęściej wnikają przez błony śluzowe i skórę w miejscach, gdzie doszło do przerwania ciągłości tkanek (są to najczęściej mikrourazy, ale mogą to także być widoczne uszkodzenia). Nie można także wykluczyć ryzyka zakażenia przez nieuszkodzone błony śluzowe.

Zakaźność

Zakaźność kiły zależy od okresu choroby, nasilenia rozsiewu krętków we krwi oraz od występowania na skórze i błonach śluzowych wykwitów z wydzieliną, w której znajdują się krętki (w nadżerkach, owrzodzeniach).

W czasie przebiegu kiły nabytej wczesnej (patrz: przebieg kiły poniżej) zakaźność jest największa, szczególnie w okresach objawowych. U osoby chorej w tym stadium występują we krwi liczne krętki.

Przebieg kiły

Kiła w czasie swojego przebiegu charakteryzuje się okresami objawowymi i bezobjawowymi.
Można ją podzielić ze względu na drogę zakażenia: wrodzoną (przez łożysko od matki) oraz nabytą.
Przebieg kiły nabytej (częściej występującej) dzieli się na:
– kiłę wczesną do 2 lat od zakażenia,
– kiłę późną powyżej 2 lat od zakażenia.

Objawy kiły w zależności od czasu zakażenia

Kiła wczesna obejmuje okres do 2 lat od zakażenia. W tym czasie występują charakterystyczne wykwity skórne, przeplatane okresami bezobjawowymi.

W czasie pierwszego okresu (kiła pierwszorzędowa – do 9. tygodnia) w miejscu wniknięcia krętków (napletek, żołądź, wargi sromowe) tworzy się tzw. owrzodzenie pierwotne. Ta zmiana najczęściej kojarzy nam się z kiłą. Owrzodzenie to jest płaskie, najczęściej pojedyncze, owalne o lśniącym dnie. Zmiana jest niebolesna. Goi się w ciągu 2–4 tygodni zazwyczaj bez pozostawienia przebarwienia. Powiększone są także okoliczne węzły chłonne.

Drugi okres (kiła drugorzędowa – dzielimy na wczesny i nawrotowy) kiły wczesnej to przede wszystkim zmiany na skórze i błonach śluzowych, powstałe wskutek wysiewu krętków drogą krwi oraz zmiany narządowe i uogólnione powiększenie węzłów chłonnych.
W czasie okresu wczesnego zmiany skórne mają postać plamistej wysypki, której plamki są podobnej wielkości, jednakowego kształtu – owalnego lub okrągłego. Wykwity te są rozsiane na całym ciele równomiernie i symetrycznie. Jasny kolor wysypki powoduje, że jest ona bardzo dyskretna.  

Zmiany w drugim okresie w wysypce nawrotowej są już różnorodne i obecne na całym ciele.
Zmiany mają charakter grudek, które zanikając, łuszczą się, oraz krostek. Występują także zmiany na narządach płciowych w postaci plamek, nadżerek, wrzodziejących grudek. Zmiany te są bardzo zakaźne.

Występuje także łysienie kiłowe, które czasami jest jedyną oznaką kiły tego okresu, oraz bielactwo kiłowe. Kiła późna rozwija się po 2 latach od zakażenia u osób nieleczonych lub leczonych niewystarczająco. Przez długi okres 10–15 lat kiła może nie dawać żadnych objawów (dodatnie są jedynie testy kiłowe –jest to kiła późna utajona).

Po kilkunastu latach dochodzi do powstania objawów narządowych (zajęty może być każdy narząd) najczęściej w:
- kościach (kończyn długich i czaszki),
- narządach wewnętrznych (wątrobie, płucach),
- układzie sercowo-naczyniowym w postaci zapalenia oraz tętniaka aorty i innych,
- postaci kiły układu nerwowego, dotyczącej opon mózgowo-rdzeniowych, oraz tzw. miąższowej kiły układu nerwowego w postaci wiądu rdzenia i porażenia postępującego, zaburzeń psychicznych i innych.

Wykrywanie kiły

Podstawą diagnostyki kiły, oprócz obrazu klinicznego, są testy z krwi (serologiczne). Testy te można podzielić na swoiste (krętkowe) i nieswoiste (niekrętkowe). W praktyce lekarskiej większość lekarzy zaleca testy nieswoiste, a w przypadku dodatniego wyniku potwierdza go testami swoistymi.

Na czym polegają testy swoiste i nieswoiste?

Testy nieswoiste wykorzystują kardiolipinę (czynnik otrzymany z serca wołu) jako antygen (antygen reaguje z przeciwciałami zawartymi we krwi osoby zakażonej kiłą). Testy te są tańsze i powszechniej stosowane, ale często dają wyniki fałszywie dodatnie u osób chorych na grypę, mononukleozę, choroby immunologiczne. Wynik takiego testu trzeba potwierdzić testem swoistym.

Do testów nieswoistych należą:
– test Wassermanna (USR),
– VDRL i RPR.

Testy swoiste wykorzystują jako antygen składniki prawdziwych krętków. Do testów tych należą FTA, TPHA, TPI.

Kiedy poszczególne odczyny są dodatnie?

Zarówno odczyny swoiste, jak i nieswoiste są dodatnie, jeśli test wykonuje się po wystąpieniu owrzodzenia pierwotnego. Najszybciej od zakażenia stają się dodatnie odczyny swoiste FTA, później nieswoiste, a najpóźniej ok. 6. tygodnia odczyny swoiste TPHA. W okresie kiły późnej odczyny nieswoiste są ujemne, a odczyny swoiste – dodatnie. Dlatego w przypadku objawów klinicznych, sugerujących kiłę późną, oprócz odczynów nieswoistych, koniecznie trzeba wykonać testy swoiste.
Po leczeniu kiły miana odczynów serologicznych się obniżają. Najszybciej negatywizują się odczyny nieswoiste (kardiolipinowe), wolniej FTA. Trzeba podkreślić, że odczyn TPHA jest bardzo czuły i negatywizuje się bardzo rzadko.

Leczenie kiły

Kiłę wczesną leczy się penicyliną prokainową. Leczenie polega na iniekcjach domięśniowych 1200000 j. w jednorazowej dawce dziennej przez 20 dni. W kile drugiego okresu i utajonej wczesnej leczenie prowadzi się przez 30 dni.
Kiłę późną leczy się penicyliną prokainową przez 30 dni. Wyjątek stanowi kiła układu nerwowego. W takich przypadkach należy podawać penicylinę krystaliczną przez 10–15 dni. U osób uczulonych na penicylinę stosuje się tetracyklinę, doksycyklinę lub erytromycynę.

Profilaktyka, czyli jak uchronić się przed kiłą

Higiena osobista i unikanie przypadkowych kontaktów płciowych (tzw. ryzykownych kontaktów seksualnych),
badania kobiet, o których wspomniano powyżej, stosowanie prezerwatyw, które zmniejszają prawdopodobieństwo zarażenia.
Abstynencja od aktywności seksualnej jest bardzo efektywna w zapobieganiu zarażenia kiłą, chociaż należy zaznaczyć, że T. pallidum może przechodzić przez nienaruszone śluzówki oraz uszkodzoną skórę. Wszyscy chorzy na kiłę powinni być przebadani na HIV. Osoby narażone poprzez kontakty seksualne z chorym na pierwszo-, drugorzędową lub wczesną utajoną kiłę w ciągu 90 dni przed postawieniem rozpoznania powinny być leczone, nawet jeśli aktualnie są seronegatywne. Jeśli ekspozycja nastąpiła wcześniej niż 90 dni względem momentu rozpoznania, leczenie zapobiegawcze jest wskazane, gdy badania serologiczne nie są dostępne natychmiast lub wynik badania jest niepewny.

Piśmiennictwo:
– S. Jabłońska, S. Majewski „Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową” PZWL 2005.
– G. Virella  tłu.P. Heczko „Mikrobiologia i choroby zakaźne” Urban&Partner 2000.