Test na ojcostwo

W zawirowaniach dzisiejszego świata często zdarzają się sytuacje, w których konieczne jest ustalenie ojcostwa metodami laboratoryjnymi. Warto wiedzieć, na czym polega test na ojcostwo. Czy jego wyniki dają 100% pewność, oraz czy wiąże się z obciążeniami dla małego dziecka. Jak wyglądają aspekty prawne testu na ojcostwo? Czy jego jednokrotne wykonanie może być dowodem w sądzie, czy należy go powtórzyć. Według jakich zasad to zrobić? Odpowiedzi na pytania znajdziesz w artykule poniżej?

Dlaczego krew nie wystarczy w teście na ojcostwo?

Kiedyś do wykluczania ojcostwa stosowano głównie badanie grupy krwi potencjalnych rodziców i dziecka. Obecnie ta metoda straciła na znaczeniu i nie jest wykorzystywana w ustalaniu ojcostwa. Dlaczego tak się stało? Wynika to przede wszystkim z ograniczeń samej metody. Tylko w niektórych przypadkach może wykluczyć daną osobę jako ojca dziecka. Natomiast przez oznaczanie grup krwi nie da się potwierdzić ojcostwa. Po ustaleniu grup krwi dziecka i obojga rodziców sprawdza się, czy grupa krwi dziecka mogła powstać po zapłodnieniu danej kobiety przez badanego mężczyznę. Czasami z całą pewnością można ustalić, że mężczyzna nie jest ojcem. Jednak w wielu przypadkach stwierdza się tylko, że przy oznaczonych grupach krwi ojcostwo jest prawdopodobne (nigdy pewne). Nie jest to zatem metoda dokładna. Obecnie dysponujemy znacznie lepszymi.

Jak wygląda test na ojcostwo?

Obecnie test na ojcostwo można wykonać w wielu laboratoriach zarówno prywatnych jak i publicznych. Jedynym koniecznym warunkiem do przeprowadzenia badania jest dobrze zachowana próbka materiału biologicznego od diagnozowanego dziecka i ojca. Może to być standardowo wymaz z wewnętrznej strony policzka, ale również krew, materiał z przyborów osobistych (szczoteczka do zębów, maszynka do golenia) lub włos (koniecznie z zachowaną cebulką). Tak więc metodyka badania nie wymaga, by dziecko było kłute. Nie jest też nieprzyjemne w żaden inny sposób. Pobrany materiał jest analizowany w laboratorium. Wynik testu na ojcostwo otrzymuje się po około dwóch tygodniach. Wszystko można przeprowadzić dyskretnie, a nazwiska pacjentów są kodowane na próbkach.

Jak działa test na ojcostwo?

Zasada testu opiera się na prawach dziedziczenia. Podczas zapłodnienia człowiek otrzymuje dwa komplety chromosomów jeden od matki i jeden od ojca. Każdy gen posiada więc w dwóch kopiach ojcowskiej i matczynej. Są to tak zwane allele. Zapłodniona komórka dzieli się przekazując taki sam zestaw genów każdej komórce organizmu płodu, a później dziecka. Dlatego do zbadania ojcostwa wystarczy jedna komórka dziecka (z dwiema kopiami materiału genetycznego: od matki i od ojca) oraz jedna komórka domniemanego ojca. Ponieważ sprawdzenie całego genomu byłoby bardzo drogie i w praktyce niemożliwe, do testu na ojcostwo wybiera się tak zwane SRT (short terminal repeat). Są to fragmenty, które zawierają krótkie informacje powielone wiele razy. Bada się zwykle 16 SRT. Porównuje się, czy dziecko i domniemany ojciec mają dokładnie tą samą liczbę powtórzeń dla każdego fragmentu SRT w genach odziedziczonych od ojca. Jeśli chociaż 3 z nich się różnią, możemy na 100% wykluczyć ojcostwo. Ojcostwo potwierdza się, jeśli fragmenty SRT dziecka mają swoje odpowiedniki u ojca.

Polimorfizm genów

Fragmenty SRT badane w teście na ojcostwo są to tak zwane fragmenty polimorficzne. Polimorfizm to genów zjawisko, które polegające na obecności więcej niż dwóch wariantów danego genu w całej populacji. Np. gen kodujący grupę krwi jest polimorficzny. Występuje w wariancie A, B lub 0, czyli posiada trzy różne warianty. W przypadku fragmentów SRT wariantów są tysiące, dlatego prawdopodobieństwo, że dwie niespokrewnione osoby mają taki sam zestaw szesnastu SRT jest znikome

Skutecznośc badań - test na ojcostwo

Ponieważ fragmenty SRT są bardzo polimorficzne, prawdopodobieństwo że domniemany ojciec posiadający te same SRT nie spłodził danego dziecka, jest bardzo małe. Jednak teoretycznie istnieje taka możliwość, np. gdy domniemanymi ojcami są bliźniacy jednojajowi. Wtedy rozstrzygnięcie sporu wymaga sprawdzenia większej ilości SRT. W zwyczajnych sytuacjach prawdopodobieństwo, że wynik jest zgodny z prawdą wynosi 99,99%, co w rzeczywistości oznacza pewność badania. Zupełnie inaczej jest w przypadku wykluczenia ojcostwa. Jeśli dziecko posiada co najmniej 3 fragmenty SRT w obu allelach, których domniemany ojciec nie ma, następuje wykluczenie. Wykluczenie ojcostwa cechuje się 100% pewnością, ponieważ nie ma możliwości, aby dziecko otrzymało fragmenty SRT inną drogą niż od matki lub ojca.

Test na ojcostwo - aspekty prawne

Test na ojcostwo prawie zawsze ma mniej lub bardziej wyrażony aspekt prawny. Nie ważne czy chodzi o dziedziczenie, rozwód lub zdradę. W każdym przypadku może zaistnieć konieczność przedstawienia pewnych wyników przed sądem. Aby wyniki testu na ojcostwo były uznane przez polski sąd, muszą spełnić szereg warunków. Po pierwsze pobranie próbek musi się odbyć w kontrolowanych warunkach, tak żeby nie było możliwości podłożenia próbek. Ponadto zarówno domniemany ojciec, jak i domniemana matka dziecka mają wyrazić dobrowolną zgodę na badanie. W innej sytuacji takie badanie nie będzie mogło być dowodem w sądzie. Również dziecko, jeśli ukończyło 18. lat, musi zgodzić się na takie badanie.

Test na ojcostwo należy do badań DNA, które dają niemalże 100-procentową pewność i pozwalają potwierdzić lub wykluczyć ojcostwo.


Bibliografia

Kapelańska-Pręgowska J. Prawne i bioetyczne aspekty testów genetycznych, Wolters Kluwer, Kraków 2011, ISBN 978-83-264-1140-3
Srebniak M.I., Tomaszewska A. Badania cytogenetyczne w praktyce klinicznej, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3489-9
Lewiński A., Liberski P.P. (red.), Biologia molekularna człowieka, Czelej, Lublin 2006, ISBN 83-89309-64-5
Berry A., Watson J.D. DNA - tajemnica życia, WAB, Warszawa 2005, ISBN 83-7414-007-0